Pre šezdeset i pet godinu u Beogradu počela Prva konferencija nesvrstanih

U to vreme, češće su korišćeni termini poput vanblokovske ili neanagažovane zemlje, da bi postepeno prevladao naziv nesvrstani. Bilo je to vreme hladnog rata u punom jeku, nadmetanja u naoružavanju velikih sila, kao i globalnog straha od upotrebe atomskog naoružanja, pošto je svima postalo jasno da su posledice njegove eventualne upotrebe nesagledive.

Svet je od okončanja Drugog svetskog rata bio suočen s nizom odmeravanja snaga velikih sila. Osim dubokog ideološkog raskola, to je značilo i da je više lokalnih sukoba imalo pozadinu i u nadmetanju velikih, uz pretnju upotrebe najrazornijeg naoružanja.

Takva je bila situacija sa Berlinskom krizom koja je tada bila u jeku, Sueckom krizom 1956. godine, ratovima u Koreji, Indokini, Kubanskom krizom, pa i sa procesom dekolonizacije. Beogradska konferencija nesvrstanih održana je od 1. do 6. septembra 1961. godine. Posle Bandunga 1955. bio je to prvi veliki skup lidera zemalja koje nisu pristajale da se identifikuju s blokovskom podelom sveta, ali je, za razliku od Konferencije u Bandungu kojoj su prisustvovale zemlje Azije i Afrike, Beogradska konferencija bila globalni skup.

Te 1961. u Beogradu oblikovani su temelji potonje politike nesvrstavanja, ključni principi i ciljevi pokreta u nastajanju, s ciljem doprinosa boljim međunarodnim odnosima. Pre svega je pozivano na mir, razoružanje, okončanje kolonijalizma, a onda i na međusobno pomaganje s ciljem nesmetanog samostalnog razvoja.

Tokom konferencije usvojeni su sledeći akti: Deklaracija šefova država i vlada, Izjava o opasnosti od rata i Apel za očuvanje svetskog mira. Takođe, tadašnjim čelnicima dve supersile, Džonu Kenediju i Nikiti Hruščovu, upućena su pisma istovetne sadržine, sa apelima na neophodnost mirnog raspleta sukoba i razumno prevladavanje svih neslaganja, kao i na razoružanje. Pozivano je na sporazumno rešavanje konfliktnih situacija, na podršku procesu dekolonizacije, a kao principi nesvrstavanja istaknuta su načelna protivljenja ma kakvim blokovskim identifikacijama, uključujući i prisustvo vojnih potencijala velikih sila, baza.

Posebnu važnost za oblikovanje potonjeg Pokreta nesvrstanih imao je proces dekolonizacije. Pre svega, Indija je od sticanja suverenosti 1947. bila zemlja čiji su najistaknutiji zvaničnici u međunarodniom odnosima zastupali načela koja su manje više bila približna potonjim principima nesvrstavanja. Ona bi se mogla u izvesnom smislu pratiti već od Mahatme Gandija. Nehru je pozivao na miroljubivu koegzistenciju, približnom treminologijom, već tada. Vrlo slično se ponašala i Indonezija, odnosno njen lider Sukarno. Otuda Konferencija u Bandungu, u Indoneziji, aprila 1955. godine. Potom, 1960. godina, prozvana Godinom Afrike, bila je vreme kada je niz afričkih zemalja stekao nezavisnost. To je dalje značilo njihovo prisustvo u međunarodnom telima, u Ujedinjenim nacijama, što je bitno izmenilo karakter dotadašnje Organizacije Ujedinjenih nacija.

Postoje tvrdnje da je termin nesvrstavanje prvi put upotrebljen tokom konferencije u Kolombu 1954. godine, tada Cejlon, od 1972. Šri Lanka, prilikom sastanka šefova vlada Indije, Burme (danas Mjanmar), Indonezije, Cejlona (danas Šri Lanka) i Pakistana. Oni i kineski predsednik vlade Ču Enlaj usaglasili su se oko pet načela i to: međusobno poštovanje teritorijalne celovitosti, nenapadanje, nemešanje u unutrašnje poslove, ekonomska saradnja i miroljubiva koegzistencija zemalja različitih unutrašnjih uređenja. Važan korak bila je Brionska deklaracija, koju su jula 1956. usvojili lideri Indije, Egipta i Jugoslavije Džavaharlal Nehru, Gamal Abdel Naser i Josip Broz Tito.

Bio je to poziv na razoružanje, prevladavanje nesporazuma i sukoba širom sveta, izraz podrške dekolonizaciji i oslobodilačkoj borbi u Alžiru. Tokom XV zasedanja Generalne skupštine OUN, u Njujorku, septembra/oktobra 1960. predočen je zajednički apel Nasera, Sukarna, Nkrumaha (Gana), Nehrua i Josipa Broza Tita. Bio je to poziv na smirivanje velikim silama, odnosno apel da se sporovi rešavaju mirnim putem.

Rezolucija, međutim, nije usvojena.

Beogradskoj konferenciji su prethodila i putovanja Josipa Broza Tita, kako u zemlje Azije pedesetih, tako i u afričke zemlje proleća 1961. godine – Ganu, Togo, Liberiju, Gvineju, Mali, Maroko, Tunis, Egipat, odnosno tada UAR. Tokom tih susreta, najviše sa Naserom, usaglašeno je održavanje Beogradske konferencije, koja je naknadno prihvaćena kao Prva konferencija nesvrstanih, pošto je Pokret konačno uobličen tokom Konferencije u Kairu oktobra 1964. godine. Na Beogradskoj, Prvoj konferenciji šefova država i vlada nesvrstanih zemalja, septembra 1961. učestvovalo je 25 zemalja. Prema abecednom redu bili su to Avganistan, Burma, Etiopija, Gana, Gvineja, Indija Indija, Indonezija, Irak, Jemen, Jugoslavija, Kambodža, Kipar, Kongo, Kuba, Liban, Maroko, Mali, Nepal, Saudi Arabija, Somalija, Sudan, Tunis, Egipat, tada Ujedinjena Arapska Republika, i Cejlon. Bili su prisutni i predstavnici 38 antikolonijalnih i oslobodilačkih pokreta, pri čemu je Alžir tretiran kao suverena zemlja iako to još nije bio. Tri zemlje su bile prisutne kao posmatrači – Bolivija, Brazil i Ekvador. Od evropskih zemalja, osim Jugoslavije, tu je bio i Kipar.

Izvor: Agencija Tanjug