Svetozar Marković rođen pre 180 godina

Iako rođen u Zaječaru, detinjstvo provodi u Rekovcu, potom u Jagodini. Otac, državni službenik, selio se u skladu s potrebama službe. Bio je desetogodišnjak kada su se preselili u Kragujevac. Rano je ostao bez roditelja, pa je o deci brinula očeva druga supruga

Po okončanju gimnazije i Velike škole u Beogradu, odlazi na studije tehnike u Petrograd, kao državni stipendista. Iskustvo trogodišnjeg boravka u carskoj Rusiji gde upoznaje tamošnja intelektualna strujanja, sledbenike Nikolaja Černiševskog i suočava se s represivnošću carskog režima, presudno će uticati na mladog Markovića. Ispostaviće se da se i u Cirihu, gde nastavalja studije, kretao u krugovima ruskih emigranata, od reda protivnika carskog režima, kojima je Švajcarska bila sigurno pribežiste generacijama.

Pošto se u novosadskoj Zastavi pojavio njegov tekst naslovljen „Srpske obmane“, državna stipendija mu je uskraćena. Svejedno, ubrzo po povratku u Srbiju vidan je njegov angažman na tragu ideja socijalnih reformi, zajedno s Perom Todorovićem i njegovom suprugom Milicom, jednom od sestara Ninković. S ciljem širenja ideja u koje je verovao, sredinom 1871. pokreće list Radenik. Bilo je to jezgro ranog radikalizma u Srbiji, lokalna verzija ruskog narodnjaštva, čija je okosnica bila vizija agrarnog socijalizma.

Kada mu je nagovešteno naredne 1872. godine da mu predstoji hapšenje, beži u Austrougarsku, a Radenik je i formalno zabranjen. Juna te 1872. u Novom Sadu je objavljena „Srbija na istoku“, zamašan rad kojim je Svetozar Marković preispitivao ključne postavke onovremene srpske intelektualno političke javnosti, zamerivši se gotovo svima. Pošto mu gostoprimstvo zatim uskraćuju i ugarske vlasti, odlučuje, ipak, da se vrati u Srbiju, gde je odmah uhapšen. Srećom, ugledni Jovan Ristić, namesnik maloletnog kneza Milana Obrenovića, dolazi do zaključka da bi bilo mudrije osloboditi ga, nesumnjivo uveren da su socijalne zamisli Markovića prolazna boljka.

Od novembra 1873. u Kragujevcu uređuje list Javnost, da bi već januara 1874. bio uhapšen usled „književne krivice“, dakle zbog onog što je pisao ili dopuštao kao urednik. Pored velikog interesovanja pa i simpatija javnosti, osuđen je na 18 meseci.

Boravak u požarevačkoj kaznionici pokazaće se za Markovića fatalnim, ozbiljno je oboleo. Iz kazamata izlazi ranije, novembra 1874. Iste godine obelodanjena je njegova studija „Načela narodne ekonomije“. Već januara naredne 1875. sa grupom istomišljenika objavljuje list Oslobođenje, da bi ubrzo, suočen s pretnjom novog hapšenja, napustio Srbiju.

Lekarskoj pomoći nadao se u Beču, koji je tada globalno važio za sredinu u kojoj se nalaze najbolji medicinski stručnjaci. Tamo mu je savetovano da se zaputi na more, u potrazi za suvljom klimom koja je trebalo, kako se verovalo, da poboljša njegovo stanje. Otuda kreće put Dalmacije, preko Trsta, gde ga je tuberkuloza savladala, februara 1875. u dvadesetdevetoj godini.

Pored činjenice da umire tako mlad, Svetozar Marković ostavio je zavidno teorijsko delo. Uobičajeno se smatra da se za politički život zainteresovao pod utiskom aktivnosti Ujedinjene omladine srpske, šezdesetih. On je, međutim, njihov nacionalni romantizam i proliberalna uverenja video kao neprimerena okolnostima ondašnje Srbije. Polemisao je u tom smislu sa Vladimirom Jovanovićem, rodonačelnikom liberalizma u Srba, danas poznatijem po sinu Slobodanu.

Ondašnja Kneževina Srbija činila mu se slabašnom za zamašan poduhvat nacionalnog oslobođenja. Po njemu, tako nešto bilo je moguće samo saradnjom sa drugim podređenim narodima u cilju zajedničke oslobodilačke borbe. U tom smislu predlagao je balkansku federaciju. Isto tako, Marković je u Srbiji video seljačke mase suočene sa izazovima početnog raslojavanja, ranog kapitalizma. Po njemu, srpsko selo bilo je suočeno s odnarođivanjem činovničkog aparata, uz beskrupulozno ponašanje poslovnih slojeva, pre svega trgovaca, među kojim su se brojni bavili zelenašenjem. Stoga je došao do zaključka da se interesi sela temeljno razlikuju od činovništva i uopšte varoške populacije. Otuda njegove vizije, nesumnjivo pod uticajem ruskih narodnjaka, svojevrsne seljačke demokratije, agrarnog socijalizma.

Imao je zamisao države kao zajednice samoupravnih seljačkih opština, sa zajedničkim vlasništvom nad zemljom, zalažući se pritom za neku vrstu zadružne ekonomije. Učestvovao je u stvaranju radničko zanatskih kooperativa, što se pokazalo kao mučan, pa i nepremostiv problem, ne samo zbog vlasti ili konkurencije nego i zbog nerazumevanja samih kooperanata. U tom smislu rodonačelnik je političke levice u Srba, ranog, agrarnog socijalizma. Pritom, valja naglasiti, Svetozar Marković nije bio pristalica revolucionarnih metoda, za razliku od komunista. Rani srpski radikalizam uglavnom je izrastao iz ideja Svetozara Markovića. Tadašnji mladi radikali poput Pere Todorovića bili su oduševljeni njegovim vizijama. Vremenom, Narodna radikalna stranka pod vođstvom Nikole Pašića odvajaće se od Markovićevih zamisli da bi postala tipična građanska politička partija, kojoj, istina, nije bila strana socijalna demagogija. Nikola Pašić je u više navrata predvodio vlade u Srbiji i potom u Kraljevini SHS, a Pera Todorović, najrevolucionarniji među njima, izvesno vreme je bio i guverner Narodne banke, mada je najpoznatiji kao otac takozvane žute štampe u Srba.

Svetozar Marković, prevodilac Prudona, sledbenik Černiševskog, uticao je na generacije potonjih srpskih intelektualaca, na Lazu Lazarevića, Janka Veselinovića, Matavulja, Jašu Tomića i brojne druge. Pošto je i u literaturi odbacivao ma kakav romantizam, Marković je i kao kritičar dosledno pozivao na realističnost. Pod njegovim uticajem, Milovan Glišić je preveo „Rat i mir“ Lava Tolstoja i Gogoljeve „Mrtve duše“. Jovan Skerlić posvetio mu je obimnu monografiju, a Slobodan Jovanović u više navrata je pisao o njemu, uključujući jednu zamašnu studiju.

Izvor: Agencija Tanjug